Neden uydurur?
Google’ın içerik rehberi bunu sade anlatıyor: yapay zeka modelleri olası kelime dizilerini tahmin eder, gerçeği geri çağırmaz. Bu yüzden çıktıda hatalar, yani halüsinasyonlar olabilir. Google, yapay zekayla üretilen içeriğin yayımlanmadan önce elle doğrulanmasını öneriyor; başlık, meta açıklama ve görsel alt metni gibi arama sonuçlarında görünebilecek alanlar da buna dahil.
Kişisel Verileri Koruma Kurumu’nun rehberi de basında aktarıldığına göre, çıktıların her zaman doğru ve güvenilir olmayabileceğini, bu nedenle insan denetimiyle doğrulamanın önemini vurguluyor.
Yani sorun tek bir aracın kusuru değil, bu teknolojinin çalışma biçimidir. Araç ne kadar gelişirse gelişsin, doğrulama alışkanlığı yerini korur.
Beş kırmızı bayrak
Bir: kaynaksız ama çok kesin bir rakam ya da yüzde. Kaynağı yoksa şüphelidir.
İki: tam alıntı. Bir kurum yetkilisine ait kusursuz bir cümle çoğu zaman üretilmiştir. Alıntıyı sahibinin yayımladığı metinde bulamıyorsanız kullanmayın.
Üç: yasa maddesi, karar numarası, tarih. Bunlar tek harf ya da rakam yanlışıyla başka bir şeye dönüşür.
Dört: tanıdık görünen ama bulunamayan kaynak adı ya da çalışmayan bağlantı.
Beş: fazla pürüzsüz anlatım. Konunun zor yerlerini hiç sezdirmeyen metin, genellikle o yerleri atlamıştır. Gerçek konular çoğu zaman pürüzlüdür.
Kaynak gösterse de güvenmeyin
Arama yapan araçlar kaynak gösterebilir. Yine de OpenAI kendi yardım sayfasında arama sonuçlarının ve atıfların eksik, eski ya da hatalı olabileceğini söylüyor ve kaynağın yanıtı gerçekten destekleyip desteklemediğini kontrol etmenizi öneriyor.
Pratikte: bağlantıyı açın, ilgili cümleyi bulun, tarihine bakın. Bağlantı sayfanın kendisine değil, genel bir ana sayfaya gidiyorsa o bilgi doğrulanmış sayılmaz. Kaynak var ama cümleyi desteklemiyorsa, bilgi yine de doğrulanmamıştır.
Gazeteci usulü doğrulama
Haber odasındaki yöntem burada da çalışır. Birincil kaynağa gidin: resmî belge, kurumun açıklaması, araştırmanın kendisi. İkincil bir özetle yetinmeyin.
Bilgiyi bağımsız ikinci bir kaynakla teyit edin. Tarihi kontrol edin: bilgi hâlâ geçerli mi? Rakamı yeniden hesaplayın. Alıntıyı sahibinin yayımladığı metinle karşılaştırın. Hâlâ emin değilseniz, iddiayı yazmayın ya da “iddia edildiği” gibi kaynağına bağlı bir dille verin.
Aracın kendi cevabını aynı araca doğrulatmak yeterli değildir; aynı hatayı tekrar edebilir. Doğrulamayı dışarıdan, bağımsız bir kaynakla yapın.
Ekip içinde nasıl kurumsallaşır?
Her metnin altında bir insan imzası bulunsun. “Yapay zeka yazdı” bir savunma değildir; yayımlayan sorumludur. Doğrulama notu tutun: hangi bilgi, hangi kaynaktan, kim tarafından teyit edildi.
Yüksek riskli işler, yani sağlık, hukuk, finans ve kişi hakkındaki içerik, ikinci bir göz gerektirir. Eğitimde bu adımları gerçek hatalı çıktılar üzerinde birlikte denemek, kuralı ezberden öteye taşır.
Kısa bir kontrol formu yeterlidir: bilgi, kaynak, tarih, kontrol eden. Dört sütunluk bir tablo bile, “kontrol ettik” demekle kontrol etmek arasındaki farkı yaratır.